InfoNu.nl > Auto en Vervoer > Transport > Veldspoor, locomotieven van toen en nu op het kleine spoor

Veldspoor, locomotieven van toen en nu op het kleine spoor

Veldspoor of industriespoor is een beetje in de vergetelheid geraakt sinds de zegetocht van de vrachtauto en de zware wegenbouw- en landbouwmachines. In het verleden heeft het veldspoor echter een grote rol gespeeld in tal van bedrijfstakken. Denk hierbij aan grootschalige kwekerijen, ontginningsprojecten, veenderijen, steenfabrieken en zandafgravingen. Toch wordt er ook heden tegen dage nog gebruik van gemaakt en dan vooral in de tunnelbouw, zo is er bij de aanleg van de Noord-Zuidlijn van de Amsterdamse Metro regelmatig gewerkt met modern smalspoormaterieel voor het vervoer van arbeiders en tunnelelementen. Er worden hier dan ook diverse locomotieven besproken die in de loop der tijden zijn gebruikt op het veldspoor. Rijdt u een stukje mee?

Markante voorbeelden

Natuurlijk is er binnen dit bestek geen volledig overzicht te geven van alle veld- en industriespoorlocomotieven die er in de loop der tijden zijn vervaardigd, daar is de collectie wereldwijd gezien veel te groot voor.Evengoed krijgt u hier wel een flink aantal markante exemplaren te zien zodat u een goede indruk krijgt van wat er zoal mogelijk is op het veld- en industriespoorgebied.

Baron Sir Arthur Percival Heywood 3rd met zijn eerste loc, Duffield Bank Railway 1875 / Bron: Bromley, Wikimedia Commons (Publiek domein)Baron Sir Arthur Percival Heywood 3rd met zijn eerste loc, Duffield Bank Railway 1875 / Bron: Bromley, Wikimedia Commons (Publiek domein)

Veldspoor kan bogen op een lange geschiedenis, in het standaardwerk over mijnbouw, de Re Metallica dat dateert uit 1556, wordt al gesproken over smalspoor gemaakt van houten rails dat werd toegepast in een kolenmijn in Bohemen, in het huidige Tsjechië. Met de komst van de stoomtractie en eenvoudig verplaatsbare lichte ijzeren sporen wordt veldspoor niet alleen meer in de mijnen toegepast maar ook in de land- en bosbouw en het gebruik voor militaire doeleinden komt eveneens steeds vaker voor.

Eerste Wereldoorlog

Men kan er niet omheen, veldspoor heeft een grote rol gespeeld in beide wereldoorlogen en dan met name in de Eerste Wereldoorlog. Er werd hierbij veelal gebruik gemaakt van zogenaamd Decauvillespoor, een fenomeen waar een geheel eigen artikel aan gewijd wordt. Dit snel te leggen en gemakkelijk weer op te nemen veldspoor werd toegepast aan het front voor de bevoorrading van troepen en afvoer van gewonden. Er werd ook materiaal mee aangevoerd voor de versterking van loopgraven.

Poperinge in België, 1e wereldoorlog, overslag van munitie in veldspoorwagons / Bron: Onbekend, Wikimedia Commons (Publiek domein)Poperinge in België, 1e wereldoorlog, overslag van munitie in veldspoorwagons / Bron: Onbekend, Wikimedia Commons (Publiek domein)

Hierboven ziet u een Amerikaanse Baldwin smalspoorlocomotief die in grote aantallen is gebouwd voor het gebruik aan het front, er wordt hier vanuit normaalspoorwagons munitie overgeladen in een smalspoortrein. Ernaast een piepkleine locotracteur die zelfs voorzien is van een boordkanon om zich een vrije doortocht te banen naar de linies achter het front bij het vervoer van gewonde soldaten. Op de derde foto een curieus geval, een van de vele locotracteurs gemaakt van diverse auto-onderdelen.

Talloze toepassingsmogelijkheden

Naast de militaire toepassingen waren de mogelijkheden in vredestijd natuurlijk schier oneindig. Veldspoor werd gebruikt voor het transport van klei uit kleiputten naar de baksteenfabriek, voor diverse doeleinden op grote tuinderijen en bij de oogst in de landbouw, bij de winning van turf in veengebieden, in de mijnbouw voor het vervoer van erts, in de wegenbouw voor het transport van zand, in de houtindustrie bij het kappen en het vervoer van boomstammen en zelfs in de toeristenindustrie.


De locomotief op de derde foto hierboven was in gebruik bij de Bradford Road Gasworks in Manchester in Engeland, deze loc verzorgde de aanvoer van cokes vanaf het cokesoverslagterrein naar de gaswinningsfabriek. Bij de fabriek aangekomen werden de lorries handmatig in een van de twee hydraulische liften geplaatst die de lorries naar het bovenste deel van de fabriek hesen waar ze werden leeggekiept in grote bakken. Deze bakken bevoorraden op hun beurt de generatoren van de fabriek.


Hierboven zien we een stukje Neerlands trots, een Du Croo & Brauns locomotief bij steenfabriek De muggenwaard in Rheden. De architekten van het Derde Rijk gebruikten het veldspoor en de locomotieven van de firma Orenstein & Koppel bij de aanleg van de autobahnen in Duitsland, dit om sneller troepentransport mogelijk te maken ter voorbereiding op de oorlogshandelingen die nog zouden komen. De Engelse loc ernaast werd bij in 1925 Bagnall gebouwd en deed rond 1950 dienst in een steengroeve.

Porter Locomotieven, American style

Waar in Europa de Decauville locomotieven de toon zetten voor wat betreft ontwerp, kwaliteit, uitvoering en technisch vernuft waren dat in Amerika de Porter locomotieven. Net als de Decauville locomotieven waren het vaak juweeltjes om te zien hoewel dat in die tijd van minder groot belang werd geacht. Opmerkelijk bij deze kleine locs is het vrij grote machinistenhuis, de schoorsteen met vonkenvanger en de watertank die als een zadel over de ketel van de loc hangt net als bij de Engelse loc op de foto rechtsboven. Dit was dan ook een Engelse vinding die als doel had het water vast voor te verwarmen met behulp van de hitte van de ketel.


Hierboven zien we op de eerste foto een Porter locomotief met wagonnetjes geladen met fosfaaterts, de loc staat te wachten tot het sein veilig wordt gegeven waarna zij vanaf de groeve haar weg naar de fosfaatfabriek zal vervolgen, de Westfield Plantation Operations in Louisiana. De loc is gebouwd in 1890 voor de firma Cameron & Barkley Co. in Charleston, een agentschap gespecialiseerd in de fosfaat- en houtwinnigsindustrie. Ernaast een plaatje uit de tijd dat men nog geen selfies maakte maar wel graag uitgebreid poseerde voor de foto, men is verzameld rond een Porter loc van de Warden Lumber Company rond 1900.


Deze loc is omstreeks 1884 gebouwd in de fabriek in Pittsburgh en daarna verscheept naar Michigan om dienst te doen in de houtwinningsinsdustrie. Omstreeks 1950 was de stoomloc nog lang niet uit beeld verdwenen en werd ze ook bij het verbouwen van suikerriet nog volop gebruikt. In Amerika worden de Porter locomotieven noch altijd gekoesterd door een hechte kring van liefhebbers hetgeen de zeer fraai gerestaureerde exemplaren op de foto's hierboven illustreren. Ook in modelbouwkringen zijn de Porter locs geliefd, we zien een mooi model van een loc die reed bij de Coronado Railroad and Detroit Copper Mines.

Decauville locs, Franse elegantie

In Europa kenmerken de Franse Decauville locs zich niet alleen door hun robuustheid en bedrijfszekerheid maar ook door hun elegante verschijning. Decauville locs zijn over de hele wereld terug te vinden, zo is de in 1899 gebouwde Bathala op de eerste plaat hieronder nu het eigendom van de Sandstone Heritage Trust in Zuid-Afrika, dit bijkans schattige locomotiefje heeft indertijd dienst gedaan bij de Dombe Grande Sugar Mill. Zijn grotere broertje ernaast is van latere leeftijd, deze is gebouwd in 1912.


De voormalige Decauville Nord Est loc uit 1916 doet nu dienst bij de P'tit train de la Haute Somme een veldspoortraject van 7 km lang dat onderdeel uitmaakte van een netwerk van veldspoorlijntjes dat gebouwd werd door de Franse en Britse legers in de Slag om de Somme in juli tot november 1916. Het traject is nu een museumspoorlijn die u nog altijd kunt bezoeken, hier wordt de uiterst dramatische geschiedenis levend gehouden en kunt u ervaren hoe belangrijk de lijn was voor de soldaten aan het front.

Grote aantallen

Als het om grote aantallen gaat komen we echter terecht bij de Engelse en Duitse fabrikanten als Ruston & Hornsby, Whitcomb Locomotive Works, Henschel & Sohn, Orenstein & Koppel, Heilbron en de Arnold Jung Lokomotivfabrik. In de loop der tijd werden de veldspoorlocomotieven ook steeds robuuster omdat er hogere eisen werd gesteld aan zowel het materieel als aan het spoor en het spoorbed. Hier begint ook de scheidslijn tussen veldspoor en het zwaardere industriespoor te vervagen.


Bovenstaande locomotieven zijn hier een goed voorbeeld van, de asdruk van de Heilbron loc uit 1900 blijft nog enigszins binnen de perken, dit kan al niet meer gezegd worden van de fraaie Henschel stoomlocomotief die werd gebouwd voor de Nederlandse baksteenfabriek Terwindt & Arntz in Erlecom. En Loc Blanche die gebruikt werd voor het vervoer van leisteen uit de groeven bij de Ffestiniog Railway in Wales is ondanks de geringe spoorwijdte van 597 mm beslist een krachtpatser van formaat.

Van stoom naar diesel

Een echt grote omwenteling in de geschiedenis van het veldspoor kwam met de introductie van de diesellocomotief, niet langer hoefde men te beschikken over geschoold personeel om de locomotief te bedienen, iedereen met een beetje technisch inzicht kon omgaan met een dieselloc. Hoe anders was dit met een stoomloc, hier kan alleen een gespecialiseerde machinist mee uit de voeten. Na verloop van tijd verschenen ook de Lorenknechten op de rails, uitermate geschikt voor kleine bedrijven.


Een Lorenknecht of Schienenkuli was bovendien vele malen goedkoper in aanschaf en onderhoud dan een gewone locomotief en desalniettemin toch in staat om een flink aantal niet te zwaar beladen wagons te trekken. Ze zijn in de loop der tijd dan ook veel gebruikt op grote kwekerijen en tuinderijen. De locotractor had wat meer in zijn mars, met hun zwaardere motor kunnen deze locs op tal van gebieden ingezet worden, of het nu gaat om het werk op fabrieksterreinen of bij ontginningen in het vrije veld.


Iets meer comfort bieden de locomotieven hieronder doordat zij zijn voorzien van een dakje. Bij het begrip comfort kunnen we de nodige vraagtekens zetten, niet alleen is er weinig echte beschutting tegen weer en wind, de locomotieven zijn ook buitengewoon spartaans uitgerust. De zitting bestaat vaak uit een plank of een stalen zitje zoals we dat ook bij oude tractoren zien en de vering van de locomotieven is minimaal of ontbreekt in het geheel. Bovendien is de cabine buitengewoon krap bemeten.


Deze locs zijn puur functioneel en er worden natuurlijk ook geen echt lange ritten mee gemaakt. Er zijn in ons land een paar musea waar u het rijcomfort aan den lijve kunt ondervinden, bijvoorbeeld bij het zeer levendige Industrieel Smalspoor Museum in Erica in Drenthe waar men regelmatig dagen heeft waarop de vaders (en de moeders die durven) zelf een kort ritje mogen maken in een dergelijk locomotiefje. Er zijn meer smalspoormusea in ons land die de moeite van een bezoek waard zijn, we belichten er een aantal in een van onze andere artikelen over veldspoor: Veldspoor, klein spoor met grote mogelijkheden.

Nederlands fabrikaat

Nederland kende vroeger diverse veldspoorlocomotief- en wagonfabrieken. Naast het smalspoormaterieel dat in de van origine Nederlandse fabrieken werd vervaardigd werden er ook buitenlandse machines en materieel hier in licentie gemaakt zoals de Montania locomotieven van Orenstein & Koppel die gebouwd werden in de werkplaats aan de Cruquiusweg in Amsterdam waar ook het magazijn en opslagterrein was, kantoor hield men aan de Keizersgracht en later aan de Weteringschans.


Du Croo & Brauns uit Amsterdam, de firma Spoorijzer uit Delft en Hovers Constructie uit Tilburg waren de belangrijkste onder de Nederlandse fabrikanten. Spoorijzer uit Delft was een grote speler op de markt en heeft zijn bestaan nog weten te rekken tot 1969. De motoren van de locomotieven van Du Croo & Brauns en Hovers Constructie werden vervaardigd door de firma Kromhout in Amsterdam die ook optrad als hoofdaannemer zodat men hier beter kan spreken van Kromhout locomotieven.


Kromhout is vooral bekend van de scheepsmotoren, in 1966 werd Kromhout onderdeel van Stork waarbij de productie van de motoren werd overgebracht naar de motorenfabriek in Zwolle en in 1969 werd de Kromhout motorenfabriek definitief gesloten. Het werkgebied van Du Croo & Brauns verplaatste zich vanaf 1947, na een fusie met Linde-Teves & Stokvis, naar Nederlands Oost-Indië. Na de nationalisatie van van oorsprong Nederlandse bedrijven in Indonesië kwam er in de periode 1957-1958 een einde aan de activiteiten. Hovers ging in 1970 failliet en maakte een doorstart onder de paraplu van Hitachi Construction Machinery Co. Ltd. uit Japan. De fabriek in Amsterdam bestaat nog steeds en maakt de Hitachi minigraafmachines.


Een andere smalspoorlocomotief fabrikant was Thiadens uit het Groningse Stadskanaal, deze importeur van Ford automobielen en Fordson landbouwmachines gebruikte Fordson motoren voor de eigen produkten. Een Thiadens loc heeft vaak veel weg van een omgebouwde tractor en is dat eigenlijk ook, met als meest kenmerkende detail de grote kettingkast aan de zijkant, de ketting daarin loopt van de oorspronkelijke aandrijfas naar de as met de spoorwielen. Thiadens hield rond 1950 op te bestaan, in die tijd werkte er nog maar één man in de fabriek. Incidenteel werd er door constructiebedrijven zoals Stoomsmederij Klok in het Drentse Valthermond en Dorsser & Terhorst in Dordrecht ook een enkele smalspoorloc vervaardigd. Dan is er nog Backer & Rueb uit Breda die in de jaren '30 van de vorige eeuw een aantal industrielocs heeft gebouwd maar deze fabriek is vooral bekend van haar stoomtramlocomotieven die overal in het land hebben gereden en door de kenners 'Backertje' werden genoemd.

Veldspoor in onze tijd

Heden ten dage wordt smalspoor eigenlijk nog maar zelden gebruikt in de industrie. Bij grote tunnelbouwprojecten wordt er nog wel smalspoormaterieel ingezet zoals dat ook gebeurde bij de bouw van de kanaaltunnel. Hier werd het smalspoor gebruikt voor het transport van mensen en materiaal en voor het afvoeren van de grote hoeveelheden uitgegraven kalksteen en grond.
Aan beide zijden van de tunnel had men zijn eigen locomotieven en wagens. Op de foto's zien we eerst een van de vele Engelse loc's die werkzaam waren in de tunnel zelf. Ernaast staat loc "Jenny", een Schöma dieselloc die door de Engelse aannemer gebruikt werd op het terrein bij de ingang van de tunnel en op de derde foto is één van de 120 Franse locomotieven afgebeeld.


In ons eigen land zijn voor de Betuwespoorlijn drie tunnels geboord waarbij smalspoor is gebruikt: de Sophiaspoortunnel, de Botlekspoortunnel, en de Tunnel Pannerdensch Kanaal. Ook bij de bouw van de Westerscheldetunnel werd smalspoor ingezet, bij dit project werd gebruik gemaakt van maar liefst 20 locomotieven en honderden kiplorries voor de afvoer van grond.
Elders in de wereld wordt smalspoor zo nu en dan nog wel gebruikt in de mijnbouw hoewel haar rol vaak is overgenomen door ellenlange transportbanden. Hieronder zien we achtereenvolgens een elektrische mijnbouw locomotief, een loc die gebruikt werd bij de constructie van de nieuwe Gotthard spoortunnel en een treintje op 750 mm spoor van Brunnen Zement in Zwitserland.

Electrische mijnbouw locomotief / Bron: Aspectomat, Wikimedia Commons (Publiek domein)Electrische mijnbouw locomotief / Bron: Aspectomat, Wikimedia Commons (Publiek domein)
Diesel-hydraulische loc, Gotthard Tunnel / Bron: SCHÖMA Techniker, Wikimedia Commons (CC BY-SA-2.0)Diesel-hydraulische loc, Gotthard Tunnel / Bron: SCHÖMA Techniker, Wikimedia Commons (CC BY-SA-2.0)

Fabrikant Schöma uit Duitsland is niet alleen onbetwist marktleider op het gebied van diesel tunnellocomotiven maar ook op het gebied van acculocomotieven. Daarnaast leveren ze locomotieven voor het transport van zand, turf, erts, suikerriet en niet te vergeten voor museum- en toeristen treintjes. Zo is er bijvoorbeeld een moderne loc geleverd aan le petit chemin de fer touristique du Tarn in het Franse Saint-Lieux-les-Lavaur in de Pyreneeën die onder andere gebruikt wordt bij het baanonderhoud.


Ook in bepaalde andere bedrijfstakken is het veldspoor nog steeds niet weg te denken. In Duitsland wordt het nog gebruikt in de veenafgravingen ten behoeve van de fabricage van potgrond en hierboven zien we nog twee voorbeelden uit de bouw, de Gisikon tegelfabriek vervoert porseleinaarde met smalspoortreinen en de Emsland Baustoffwerke gebruikt veldspoor bij de fabricage van cement. In ons eigen land is het veldspoor op een enkel haveloos en in onbruik geraakt lijntje na vrijwel verdwenen, toch zijn er nog enkele bedrijven die er gebruik van maken, bijvoorbeeld Van Swaay Duurzaam hout in Harlingen waar men smalspoor gebruikt om wagonladingen hout de speciale hogedrukketels in te rijden waarin het hout wordt behandeld en verduurzaamd.
Wilt u meer weten over het fenomeen veldspoor ga dan te rade bij een van de volgende artikelen:

Lees verder

© 2015 - 2017 Fijnesteyn, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Spoorweg van ballastbed, bielzen en railsSpoorweg van ballastbed, bielzen en railsEen spoorweg is een speciale weg die aangelegd is om treinen over te laten rijden. Omdat de wielen van een trein sterk a…
Stoomlocomotief Big-Boy '4012' van Union PacificStoomlocomotief Big-Boy '4012' van Union PacificDe ‘Big-Boy’-serie werd op het juiste moment gebouwd. Na de aanval op Pearl Harbor, op 7 december 1941, raakten de Veren…
Kriegslok Serie 52 – oorlogslocomotief van de nazi'sKriegslok Serie 52 – oorlogslocomotief van de nazi'sIn 1942 was de oorlogsmachine van de nazi’s flink op stoom. De totale oorlog kondigde zich aan, de mobilisatie was in vo…
Supersnelle treinen: evolutieTussen 1950 en 1960 onderging het spoorwegwezen een sterke teruggang. Men vond het stelsel ouderwets, en in veel moderne…
Vaders blijven altijd kind, de Duplotrein, spelen is fijn!Spelen met de Lego Duplotrein, ook vaders kunnen er niet genoeg van krijgen. Ruim veertig jaar geleden was Lego Duplo no…
Bronnen en referenties
  • Appeva.perso.neuf.fr
  • Buchhorster-waldbahn.de
  • Commons.wikimedia.org
  • Engrailhistory.info
  • Eurotrib.com
  • Feldbahn-chemnitz.de
  • Feldbahn-ffm.de
  • Feldbahnonline.de.vu
  • Feldbahn-speyerdorf.de
  • Festrail.co.uk
  • Forums.auran.com
  • Freerails.com
  • Heeresfeldbahn.de
  • Histomil.com
  • Ingr.co.uk
  • Industriespoor.nl
  • Ipernity.com
  • Iwm.org.uk
  • Leemspoor.nl
  • Lokalbahnen.at
  • Louisdl.louislibraries.org
  • Marc-andre-dubout.org
  • Modellbahnfreunde.net
  • Narrow-gauge.co.uk
  • Ngdiscussion.net
  • Pralymania.com/decauville
  • Sandstone-estates.com
  • Schoema.de
  • Smalspoor.nl
  • Smalspoorcentrum.nl
  • Smalspoormuseum.nl
  • Sonoragrandeenterprises.com
  • Spoorijzer.nl
  • Taplines.net
  • Vitry-aux-loges.com
  • Warwickshirerailways.com
  • Wexfordcountyhistory.org
  • Wilsdruffer-schmalspurnetz.de
  • Afbeelding bron 1: Bromley, Wikimedia Commons (Publiek domein)
  • Afbeelding bron 2: Onbekend, Wikimedia Commons (Publiek domein)
  • Afbeelding bron 3: Aspectomat, Wikimedia Commons (Publiek domein)
  • Afbeelding bron 4: SCHÖMA Techniker, Wikimedia Commons (CC BY-SA-2.0)

Reageer op het artikel "Veldspoor, locomotieven van toen en nu op het kleine spoor"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Infoteur: Fijnesteyn
Laatste update: 22-05-2016
Rubriek: Auto en Vervoer
Subrubriek: Transport
Special: Veldspoor
Bronnen en referenties: 42
Schrijf mee!