Aswolken, vulkaanas: Een bedreiging voor de luchtvaart

De laatste tijd worden we regelmatig opgeschrikt door aswolken ten gevolge van vulkaanuitbarstingen. Deze aswolken zijn een grote bedreiging voor de luchtvaart omdat de kleine asdeeltjes schadelijk zijn voor de motoren van een vliegtuig. Dit heeft men onder andere geleerd van historische gebeurtenissen: British Airways vlucht 9 en KLM vlucht 867. Zeer recente zaken liggen ook nog vers in het geheugen: Ijsland en Chili. In dit artikel een overzicht.

Vulkaanuitbarsting Ijsland

April 2010: Aswolk vulkaan Ijsland
De Ijslandse 'Eyjafjallajökull-vulkaan' was al sinds een maand aan het pruttelen, toen de vulkaan in de nacht van 14 april uitbarstte. De uitbarsting was krachtig, er werd enorm veel 'materiaal' de lucht en atmosfeer in geslingerd. Na het aanbreken van de ochtend was de aswolk bijna 9 kilometer de atmosfeer in geblazen en werd deze opgepikt door de westelijke luchtstromen die de aswolk in de richting van het Europees vasteland dreven. De uitbarsting had het leven op Ijsland al ontwricht, nu was het de beurt aan Europa. Op 15 April was de aswolk Europa zo dicht genaderd dat deze een gevaar voor de luchtvaart vormde en veel grote Noord-Europese luchthavens maatregelen moesten nemen. Het uitvallen van vluchten, vertragingen, annuleringen of zelfs complete sluiting van het luchtruim waren het gevolg. De staat en Schiphol besloot het hele Nederlandse luchtruim te sluiten, en ook de luchthaven Schiphol sloot zijn deuren. De ellende hield nog zeker drie dagen aan. Ten gevolge van veranderingen in luchtstromen en de atmosfeer ging het Nederlandse luchtruim op 19 april weer gedeeltelijk open waarna in de avond het vliegverkeer weer kon opereren. De dagelijkse gang van zaken herstelde zich, maar veel vluchten naar Noord-Europa konden nog niet worden uitgevoerd.

Mei 2011: Aswolk vulkaan Ijsland
Begin mei was het weer raak: Ijsland was weer aan het pruttelen en Ierland sloot het luchtruim. Door veranderingen in de atmosfeer begon de aswolk weer een gevaar voor de luchtvaart te vormen. De as-concentraties waren minder hoog dan in april, maar nog steeds hoog genoeg om schade te veroorzaken in een vliegtuig motor. In de luchtvaart neemt men dan het zekere voor het onzekere. De aswolk had ook gevolgen voor de Schotse en Noord-Spaanse luchtvaart. In Spanje en Portugal moesten 15 luchthavens hun operaties staken. Ook in Zuid-Frankrijk moesten enkele luchthavens worden gesloten. Voor Schiphol betekende dit annulering van tientallen vluchten. Tevens waren een groot aantal Trans-Atlantische vluchten uit de Verenigde Staten en Canada vertraagd, omdat deze om de aswolk heen moesten vliegen, wat een langere vliegtijd betekende.
Het overgrote deel van het Europese luchtruim werd al vrij snel weer vrijgegeven maar voor Groot-Brittannië, Ierland and Schotland bleef de overlast aanhouden tot in het midden van mei.

Ijsland & de toekomst

De Ijslandse 'Eyjafjallajökull-vulkaan' is een lange tijd niet actief geweest. De uitbarsting van de vulkaan in april is volgens vulkanologen dan ook het begin van een serie uitbarstingen en activiteit die wel 20 jaar kan duren. Het is zeker mogelijk dat de problemen zich de komende jaren herhalen, en in Europa het risico blijft.

Vulkaanuitbarsting Chili

Juni 2011: Aswolk vulkaan Chili
Bijna de gehele maand juni stond voor Zuid-Amerika in het teken van de Chileense aswolk. In de eerste week van juni barstte de vulkaan 'Puyehue' uit waarna een grote aswolk de atmosfeer in werd geblazen welke meteen de luchtvaart van het Agentijnse Buenos Aires dwars zat. Ook in Chili was het luchtverkeer ernstig ontregeld. Er was geen tot beperkte luchtvaart mogelijk. De vulkaan was niet meer actief geweest sinds 1960 dus kwam de uitbarsting als grote verassing. Ondertussen werd de as ook opgepikt door de luchtstromen die de as hoog in de atmosfeer richting Tasmanië en Nieuw-Zeeland voerden. In de tweede helft van juni waren ook hier problemen, tientallen vluchten tussen deze twee landen moesten worden geannuleerd.
Ook in Australië waren er problemen. Men moest wederom veel vluchten annuleren, het werd niet veilig geacht te vliegen.
Naarmate juni vorderde, dreef de aswolk langzaam over het continent waarna operaties zich herstelden.

Bijna rampen ten gevolge van vliegen in aswolken

British Airways vlucht 009
Op 24 Juni 1982 baande een grote Boeing 747 van British Airways zich een weg door het luchtruim, onderweg van Londen naar Auckland, Nieuw-Zeeland. Boven Indonesië raakte het vliegtuig in een aswolk afkomstig van de Galunggung vulkaan, die heftig was uitgebarsten. De as zorgde ervoor dat het vliegtuig opgloeide, door de wrijving die ontstond. De piloten wisten van niets, er was niets te zien op de weer-radar, en dit schouwspel hadden ze nog nooit eerder gezien. De as was erg schadelijk voor het vliegtuig en het duurde dan ook niet lang voordat alle vier motoren uitvielen en er rook de cabine in stroomde, vergezeld van een vreemde, zwavelachtige geur. Vlucht 009, met zo'n 250 passagiers aan boord, was nu een glijvlucht/zweefvliegtuig geworden.
De piloten deden hun uiterste best de motoren te herstarten, maar dit had geen effect. Een landing op zee werd overwogen totdat het op een gegeven moment toch lukt om één motor aan de praat te krijgen, waarna de andere 3 volgden. Een noodlanding op Jakarta werd nu ingelast. Onderweg naar deze luchthaven kwam het vreemde verschijnsel echter weer terug maar met het aanpassen van de hoogte kon worden voorkomen dat de motoren allemaal stopten. De landing was lastig doordat de voorruit van de cockpit geheel 'mat' was geworden, er was bijna niets door te zien. Eenmaal op de grond stond men versteld van de schade, het toestel was ontdaan van zijn verf. Enkele van de motoren moesten geheel worden vervangen, en de brandstoftank en brandstofleidingen moesten worden gereinigd. Na uitgebreide reparaties nam British Airways het vliegtuig weer in gebruik.

KLM vlucht 867
Op 15 december 1989 baande een grote Boeing 747 van KLM zich een weg door het luchtruim, onderweg van Schiphol naar Tokyo, Narita in Japan. Het vliegtuig vloog tijdens de reis door de as afkomstig van de vulkaan 'Mount Redoubt'. Er was wel voor de as gewaarschuwd, maar de uiteindelijke beslissing was in handen van de piloten en de luchtvaartmaatschappij. Als gevolg van de as vielen alle 4 motoren uit. Het toestel daalde snel van 25000 naar 12000 voet waarna het lukte om de motoren weer aan de praat te krijgen. Het toestel landde veilig op de luchthaven van Anchorage in Alaska. De schade aan het toestel was aanzienlijk.