De Blauwe Tram; De Kustlijn, Leiden - Katwijk of Noordwijk

De Blauwe tram van Leiden naar Katwijk of Noordwijk was een lijn waarop het vooral in de zomer flink druk kon zijn wanneer het echt strandweer was. De lijn werd wellicht daarom ook wel de kustlijn genoemd en maakte vanaf 1924 onderdeel uit van de lijnen van het Blauwe Tram netwerk van de Noord-Zuid-Hollandsche Tramweg Maatschappij (NZHTM), kortweg NZH te Haarlem. De trams boden indertijd een hoogwaardige vorm van regionaal vervoer die we vandaag de dag zouden aanduiden met de term "Light Rail"

Het begint met de stoomtram

Zoals op zoveel tramlijnen werd ook op De Kustlijn in de beginjaren gereden met stoomtrams. In juni 1881 werd de stoomtramlijn vanaf Leiden Station naar de boulevard in Katwijk geopend en in juni 1885 kwam het tweede deel van de lijn vanaf de splitsing in Rijnsburg naar Noordwijk gereed. Het was een tijd waarin er in het hele land werd gewerkt aan het realiseren van stoomtramlijn netwerken en er werden stoomtramlijnen naar de badplaatsen aangelegd om in te spelen op het opkomend toerisme.
De lijn Leiden - Katwijk of Noordwijk bestond in het begin van de exploitatie vooral bij de gratie van dit strandvervoer want de streek aan de noordwestzijde van Leiden was toendertijd zeer dun bevolkt en trok dus maar weinig publiek naar de tram.

Strenge winters en elektrificatie

De buitengewoon strenge winter van 1891-1892 opende wel ineens nieuwe mogelijkheden voor het goederenvervoer op de lijn, vrachtvervoer per boot was namelijk onmogelijk geworden dankzij het dichtvriezen van alle waterwegen in de wijde omtrek en de tram bleek hier de redder in de nood, sindsdien hield het trambedrijf er een aantal goede klanten aan over.
In 1911 werd de elektrificatie van Leiden naar Rijnsburg en Katwijk voltooid en in 1912 kwam ook de elektrificatie vanaf de splitsing van de lijn in Rijnsburg naar Noordwijk gereed, tegelijk hiermee viel het doek voor de stoomtram. Er werd gereden met cremekleurige trams van de NZHTM, in 1924 nam de NZH de lijn over en werd de Blauwe Tram op De Kustlijn geïntroduceerd.

Leiden

Leiden was indertijd een waar knooppunt van tramlijnen. Er bestond niet alleen een stadstram maar er vertrokken ook trams richting Den Haag via Voorschoten naar Voorburg, dit was de tram die in de volksmond bekend stond als de "Blauwe Tram". Daarnaast had men de "Gele Tram" naar Wassenaar, de tram van Leiden naar Haarlem en de trams van Leiden naar Katwijk of Noordwijk waar we in dit artikel onze aandacht op richten.
Op de eerste foto hierboven zien we de tram naar Katwijk gereed staan op het Leidse stationsplein, op de foto ernaast zien we de stadstram op de Rijnsburgerweg en daarnaast de "Gele Tram" broederlijk naast de Blauwe Tram. Hier is meteen goed te zien dat de Blauwe Tram wat zwaarder uitgevoerd lijkt te zijn dan de Gele Tram, hij is hoger en net iets breder.
Zoals gezegd, we kunnen de Blauwe Tram rustig beschouwen als de voorloper van het hedendaagse lightrail concept, het is in dat verband eigenlijk buitengewoon jammer dat alle lijnen rond 1960 zijn opgeheven. Natuurlijk had dat een oorzaak -de auto en de bus namen het roer over- en men kon toen niet vermoeden dat er een nieuwe toekomst voor het concept in het verschiet lag.

Dwars door de stad

Vanuit Den Haag was er een doorgaande verbinding met Noordwijk, de trams reden hierbij dwars door de Leidse binnenstad. Hieronder zien we passagiers op de tram naar Noordwijk stappen in de Breestraat. Op de middelste foto zien we de tram in het smalle deel van de Breestraat, het is hier passen en meten voor het overige verkeer wat vooral bestaat uit Volkswagen Kevers.
Op de derde foto rijd de tram van Noordwijk naar Den Haag op het stationsplein, hier was er vanzelfsprekend voldoende ruimte.

Rijn - Gouwe Lijn

Vandaag de dag -vijftig jaar nadat de laatste tram door de stad reed- is er in Leiden enorm veel strijd geweest over een nieuwe tramlijn door de stad, de Rijn - Gouwe Lijn vanaf Gouda via Alphen a/d Rijn door Leiden en verder naar Noordwijk en Katwijk.
In 1994 stond in de Leidse pers al te lezen dat de lijn in 2005 (!) zou gaan rijden. Het gedoe over de "RGL" begon echter meteen al nadat de plannen bekend gemaakt waren. Afhankelijk van de door de jaren heen wisselende politieke samenstelling van het Leidse gemeentebestuur was men vóór een lijn door de binnenstad of er tegen.
De laatst openbaar gemaakte optie was "de tram door de binnenstad", en men plaatste enthousiast een namaak-tram op het Stationsplein om de Leidenaren met het idee kennis te laten maken. Vervolgens werd er een referendum onder de Leidse bevolking gehouden waarvan de uitslag was dat 63 % van de Leidenaren de tram naar de prullenbak verwees.

Géén Rijn - Gouwelijn

Inmiddels is duidelijk geworden dat Leiden géén Rijn - Gouwe Lijn door de binnenstad krijgt. De collegepartijen VVD, CDA, SP en D66 in de Provinciale Staten van Zuid-Holland hebben uiteindelijk besloten dat de "RGL" van Gouda naar Leiden over bestaand spoor gaat rijden en dat het gedeelte van Leiden naar de kust wordt gerealiseerd door middel van een ‘vertrambare busbaan’. Welke overwegingen de doorslag hebben gegeven is niet duidelijk. Wel dat Leiden zich vaak heeft verzet tegen een tracé door de binnenstad, zodanig zelfs dat de Provincie op een bepaald moment haar macht ging gebruiken om Leiden te dwingen toch mee te werken aan de aanleg. Ook waren er steeds somberder prognoses met betrekking tot de kosten van aanleg enerzijds en het aantal te verwachten passagiers anderzijds. Tegenwoordig is het stil geworden rond de plannen voor een vertrambare busbaan, men hoort er niets meer over. En in de periode van de Blauwe Tram? De sporen lagen er al en passagiers waren er meer dan genoeg. De trams hoorden gewoon in het straatbeeld, daar maakte niemand zich druk over, het waren andere tijden.

Materieel

Er reden over het algemeen meerdere tramtypes op De Kustlijn, het oudste materieel werd gevormd door de motorwagens A101 - A110 die gekoppeld waren met een bijwagen B101 – B112. Ze waren oorspronkelijk genummerd als A 1 - A 10 en de B 101 - B 112 als B 1 - B 12. Het waren 2-assige trams die op hoge snelheid erg schommelden en daardoor niet echt comfortabel waren. Een ander minpunt was de remcapaciteit, de A 100'en hadden weliswaar een compressor die de lucht leverde voor het remmen maar deze compressor had geruime tijd nodig om druk op te bouwen om zo voldoende remvermogen te leveren. Bij het uitrukken uit de remise moest enige tijd op de handrem vertrouwd worden. Elektrisch remmen was alleen toegestaan in noodgevallen en het wilde nog wel eens voorkomen dat een tram wat verder doorreed dan de bestuurder gepland had...
Deze trams werden in 1949 afgevoerd en hun rol werd overgenomen door de modernere gelede trams uit de serie 600 die afkomstig waren van de al in 1949 opgeheven lijn Leiden - Haarlem. De 600'en waren zes-assers en bezaten drie draaistellen. Beide bakken rustten op het middelste draaistel dat een loopdraaistel was en iedere bak steunde verder op een motordraaistel. Ten tijde van de indienststelling waren dit revolutionaire trams, de eerste gelede trams in ons land. Zij waren technisch gezien veel beter en een stuk comfortabeler dan hun voorgangers. Alle trams van dit type zijn in 1961 na het definitief ter ziele gaan van het hele Blauwe Tram netwerk gesloopt en er is er jammer genoeg niet één bewaard gebleven.
Een ander type tram op De Kustlijn was de "Boedapester", gebouwd in de fabriek van Ganz in Boedapest, vandaar deze bijnaam. Ze reden vaak in een formatie van drie wagens: een motorwagen in het midden en aan de uiteinden een ongemotoriseerd stuurstandrijtuig. De topsnelheid lag tegen de 80 kilometer per uur, een buitengewone prestatie. Op de foto's hierboven zien we achtereenvolgens een type 600, het interieur van een type 100 en als laatste een Boedapester vertrekklaar op het stationsplein.

Verderop langs de lijn, Rijnsburg

Vanaf Leiden station ging het via Oegsgeest naar Rijnsburg. Hieronder zien we de tram uit Katwijk op de splitsing van de lijnen in Rijnsburg, de rails voor de lijn naar Noordwijk buigen af naar rechts, die voor het traject naar Katwijk naar links.
Op de middelste foto rijd de tram op een enkelsporig gedeelte van de lijn door het dorp, welgeteld één geparkeerde auto benadrukt het slaperige en rustige karakter van het plaatsje, het was de tram die voor veel kabaal en drukte zorgde!
Ernaast een prachtig Hollands plaatje met tram, windmolen en bloeiende narcissen op de voorgrond. Het is de passage over de Oude Rijn, de bovenleiding is hier over een korte afstand onderbroken waardoor de brug op veilige wijze geopend kon worden.

Remise

In Rijnsburg was ook de remise waar het materieel voor De Kustlijn de nacht doorbracht. Het gedeelte Leiden - Rijnsburg was tot de splitsing uitgevoerd in dubbelspoor, de rest van de lijn bestond uit een afwisseling van enkel- en dubbelsporige trajecten.
Rijnsburg kent dankzij de ligging aan de Oude Rijn een rijke historie die meer dan 1000 jaar teruggaat en het stond vroeger bekend om zijn Benedictijner abdij voor adellijke vrouwen. Deze abdij was nauw verbonden met het Grafelijke Huis van Holland.

Naar Katwijk

Een ritje met de tram vanaf station Leiden naar Katwijk aan zee duurde ongeveer 30 minuten en daarbij werden inclusief begin- en eindpunt 17 haltes aangedaan. Wie Katwijk zegt denkt onmiddellijk aan vis en dat klopt ook want Katwijk is vooral bekend geworden door de visserij. De oude bomschuit bij De Vuurbaak aan de Boulevard herinnert daar nog aan.
Een ritje met de blauwe tram naar Katwijk maakte men niet alleen voor een verblijf op het strand maar ook voor een bezoek aan de viskramen waar men de verse vis direct van de vissers kon kopen. De Katwijker haring is beroemd om zijn kwaliteit.
Katwijk had geen eigen haven, de vissers maakten gebruik van de havens van IJmuiden en die van Vlaardingen en Maassluis. Voor het transport van de lading van en naar Katwijk werden binnenschuiten ingezet. De bemanningen reisden per trein of vrachtwagen en de bus. Het tijdvak tussen de twee wereldoorlogen was een moeilijke periode voor de visserij. Diverse rederijen gingen failliet door de crisisjaren waardoor nogal wat schepen werden opgelegd. Tegelijkertijd investeerden de overblijvers in hun schepen door de zeilloggers te voorzien van een motor zodat zij minder afhankelijk waren van de wind.
In de eerste na-oorlogse jaren boekte de visserij weer uitstekende resultaten dankzij de modernisering van de vloot. Rond 1965 was de Katwijkse vloot gegroeid tot ruim 180 schepen. Niet slecht voor een vissersdorp zonder eigen haven!
De wens van een eigen zeehaven werd geregeld kenbaar gemaakt, zoals in 1950 met een tocht naar Den Haag om zelfs minister president Drees van de noodzaak te overtuigen. Het mocht allemaal niet baten. IJmuiden werd definitief de Katwijkse thuishaven.

Kleurenfoto's

Hierboven zien we de tram het politiebureau in Katwijk aan Zee passeren om even later aan te komen bij het station in de Tramstraat dat we zien op de middelste foto. Deze foto is weliswaar van nog belabberder kwaliteit dan de andere kleurenfoto's uit die tijd maar we willen u deze opname toch niet onthouden omdat hierop op de achtergrond het fraaie groene, twee verdiepingen tellende stationsgebouw is te zien wat volledig uit hout was opgetrokken.
Vergeet niet dat de kleurenfotografie in die tijd nog in de kinderschoenen stond, kleurenfoto's van de Blauwe Tram zijn zeldzaam, reden voor ons om u juist zo veel mogelijk op deze kleurenfoto's te tracteren, het voegt een extra dimensie toe aan het verhaal.
Naast de foto van het tramstation zien we de tram in een wat desolaat winters landschap vanaf Duinoord (de Zeeweg) komen.
In het prille begin van de tramlijn, in 1881, reed de stoomtram naar en van de boulevard. Al vrij snel is daar een einde aan gemaakt in verband met het vele zand dat bij harde wind op de sporen terecht kwam. De lijn is toen ingekort tot de Tramstraat.

Kruipdoor, sluipdoor

In Katwijk zelf was het kruipdoor, sluipdoor in de smalle straatjes van het dorp. Op sommige plaatsen was het zo smal dat de tram rakelings langs de huizen reed, er was nog net ruimte voor een voetganger maar die kon zich maar beter niet te breed maken. We kunnen ook rustig aannemen dat de bewoners van de huizen het gevoel hadden dat de tram door hun huiskamer reed, zo'n zware tram komt niet onopgemerkt voorbij, het huis schudt en trilt ervan!
Een kleurenplaatje van de diverse buitengewoon krappe passages hebben we niet maar op de foto hieronder is de situatie goed in beeld gebracht. Het is duidelijk dat de ontwerpers van de lijn indertijd andere ideeën hadden over veiligheid dan wij nu. Ernaast zien we de tram bij Hotel de Roskam en op de derde foto rijdt de tram stapvoets over het Kerkepad.

Oude Ansichtkaarten

Badplaatsen oefenen altijd een onweerstaanbare aantrekkingskracht uit op iedereen. Die eerste blik op de zee, de zilte lucht en het oneindige strand.... De boulevard met zijn terrasjes, de haringkar en de vuurtoren maken het feest compleet. Op dagen met mooi strandweer zat de Blauwe Tram dan ook altijd stampvol, zowel naar Katwijk als naar Noordwijk. Om u wat van de sfeer uit de tijd van de Blauwe Tram te laten proeven hebben we deze oude ansichtkaarten afgebeeld, als eerste zien we de boulevard van Noordwijk met het statige Palace Hotel rond 1955, ernaast het vertederende beeld van spelende kinderen op het strand en daarnaast de vuurtoren en het aangrenzende plein met daarop het standbeeld van Janus, van oorsprong de God van de zeelui en de scheepsbouw. Klik op de foto's voor een vergroting dan ziet u wat meer details, dit kan bij vrijwel alle foto's in dit verhaal.

Mondain

Was Katwijk in de dagen van de Blauwe Tram nog een slaperig vissersdorp, Noordwijk was toen al een mondaine badplaats met grote en sjieke hotels zoals het Palace Hotel, het Oranje Hotel en Hotel Huis ter Duin. Deze hotels werden destijds al bezocht door de gegoede burgerij en vandaag de dag heeft de naam Hotel Huis ter Duin ook een bekende klank onder de groten der aarde verworven. Het is het hotel waar belangrijke politieke conferenties gehouden worden en -net als in het Amsterdamse Amstelhotel- de plek waar vermaarde popsterren hun suites betrekken. Die allure en stijl vindt men verder alleen in het Kurhaus in Scheveningen maar eigenlijk heeft Huis ter Duin door de fantastische ligging bovenop een hoge duintop een streepje voor.
Ook vroeger wist men die kwaliteiten al te waarderen, het hotel werd door filmsterren als Liz Taylor en Richard Burton bezocht.
En nu, ook dit jaar in februari, kunt u er meedoen aan het Wiener Ball gebaseerd op het wereldberoemde Opernball in Wenen, het Wiener Ball in Nederland is internationaal bekend als één van de mooiste bals buiten de Oostenrijkse landsgrenzen. Sjiek vertier.

Elk half uur een tram

Hierboven zien we de tram in de Huis ter Duinstraat, de straat die naar het hotel leidde wat enigszins afgezonderd van de rest van het dorp lag. Ernaast wordt het fraaie gemeentehuis gepasseerd en daar weer naast is de tram aangekomen bij het tramstation in Noordwijk aan Zee. Op de lijn naar Katwijk werd meestal met de Boedapester tramstellen gereden en op de lijn naar Noordwijk zag men vrijwel altijd de "Zeshonderden" waaraan een losse bijwagen uit een oudere serie was gekoppeld.
In minder drukke periodes reden de Zeshonderden ook zonder bijwagen. Er reed vanuit Leiden elk halfuur een tram naar Katwijk en elk halfuur een naar Noordwijk, met een kwartierdienst op het gemeenschappelijke traject tot aan de splitsing in Rijnsburg.
In Noordwijk was er ook een zogenaamd raccordement naar de groenteveiling, een korte zijtak van de lijn die alleen bestemd was voor goederenvervoer van en naar de veiling. Katwijk had overigens ook een dergelijk zijlijntje in het spoor.
De foto's hieronder tonen ons de tram op andere plaatsen in Noordwijk zoals bij de voorname en statige huizen in de Hoofdstraat.

Villa's en Bunkers

Noordwijk is ook bekend om haar prachtige villa's en landhuizen in de duinstreek. De meeste van die panden zijn in de periode rond 1900 gebouwd. De tram had het gebied ontsloten en de gegoede burgerij had de mooie duinstreek ontdekt. Elke villa die gebouwd werd had een welgestelde eigenaar en voor het ontwerpen van het pand werden de meest vooraanstaande architecten ingehuurd. Nog steeds zijn er in Noordwijk veel mooie villa's te bewonderen voor wie er naar op zoek gaat maar een groot deel is ook weer verdwenen om plaats te maken voor hotels en andere woningbouw.
De Noordduinen van Noordwijk werden voor het uitbreken van de tweede wereldoorlog gebruikt als golfterrein. Eind 1940 werd dat zomaar ineens anders, de Duitse marine ging dit stuk duingebied gebruiken en legerde er ruim honderdtachtig soldaten. Voor deze soldaten moesten woonverblijven, wasruimtes en gevechtsopstellingen gebouwd worden. Zo'n 80 werken zijn er gedurende de oorlog gebouwd waaronder zware bunkers met wanden van soms wel drie meter dik.
De bouw van de grootste bunker vergde ruim 1800 kubieke meter beton. Vandaag de dag zou het grootste type beton-vrachtauto driehonderd ritten moeten maken voor alleen die ene bunker. Om dit probleem op te lossen bouwden de Duitsers zelfs een spoorlijn tot bij de bunkers om het beton aan te voeren.
Na de oorlog waren de bunkers overbodig geworden en toen later het toezicht op de bunkers afnam ontstond er een immens grote speeltuin voor de jeugd. Begin jaren 70 werden de bunkers afgesloten, onder het duinzand weggewerkt en vergeten...

Naar de bollen

Noordwijk kennen we natuurlijk ook van de bollenvelden en het bloemencorso, toeristische uitstapjes van formaat. Op de eerste foto hieronder zien we de blauwe tram in haar nadagen. Er was inmiddels zoveel verkeer dat, wanneer de bollenvelden in bloei stonden, er sprake kon zijn van een heuse bollenfile! Op de volgende foto zien we de tram op snelheid richting Leiden en ernaast de tram met zijn grote rivaal: de bus. De tram kon op het laatst de concurrentie met de bus niet meer aan, de bus was toendertijd sneller, goedkoper te exploiteren en flexibeler. De bus was modern en de route was snel aan te passen aan de omstandigheden.

Opheffing

En ook deze Blauwe Tramlijn ontkwam niet aan het lot van alle streektramlijnen, ze werd op 7 oktober 1960 definitief opgeheven. Alle streektramlijnen? ja op één na, de lijn van Den Haag naar Delft die ook vandaag de dag nog steeds bestaat. Zo niet de kustlijn, helaas ze is niet meer. En zoals we hierboven al konden lezen in het stukje over de Rijn-Gouwe Lijn is dat ergens toch jammer, het had een heleboel discussies, studies, dure rapporten en jarenlang gekibbel overbodig kunnen maken.
Hoe het ook zij, na de sluiting werd de trambaan opgebroken met uitzondering van het traject Leiden-Rijnsburg Remise, dit deel van de lijn bleef nog 13 maanden behouden voor de enig overgebleven Blauwe Tramlijn van Leiden naar Den Haag.

Boeken over de Blauwe Tram

Er is in de loop der tijd veel geschreven over alle lijnen van de Blauwe Tram. We hebben u in onze artikelenserie over de Blauwe Tram in vogelvlucht kennis laten maken met deze legendarische trams en omdat u uw kennis wellicht verder uit wilt breiden geven we hieronder een lijst van publicaties. Daarbij dient te worden opgemerkt dat de meeste titels helaas niet meer leverbaar zijn maar u kunt er zo nu en dan wel een vinden op een boekenmarkt of in een antiquariaat. Hier is de door Blauwe Tram kenner Cor Fijma van het Geheugen van de Amsterdamse trams voor ons samengestelde lijst:

• Trams en tramlijnen; De Blauwe tram van 1924-1961 – L.J.P. Albers. Wyt, Rotterdam, 1971. ISBN 90-6007-572-2
• Trams en tramlijnen; Voorlopers van de Blauwe tram – J.J. van Helden. Wyt, Rotterdam, 1974. ISBN 90-6007-712-1
• De geschiedenis van de Blauwe Tram: een eeuw streekvervoer van Scheveningen tot Volendam – J.F. Smit. Kluwer, Deventer, 1979. ISBN 90-201-1071-3
• De Waterlandse tram – G. Titsing. Schuyt, Haarlem, 1993. ISBN 90-2011-754-8
• Het trambedrijf van de NZH. Tussen Spaarnestad en Residentie – J.C. de Wilde. Kluwer, Deventer, 1985. ISBN 90-201-1754-8
• Het trambedrijf van de NZH. Tussen Spui en Zandvoorts Strand – H.J.A. Duparc. Schuyt, Haarlem, 1995. ISBN 90-6097-338-0
• Op het spoor van de Blauwe Tram: herinneringen aan het trambedrijf van de NZH ; *Dl. 1*Amsterdam-Haarlem-Zandvoort, Haarlem; stadslijn 1, Soendaplein-Heemstede. [foto's L.J.P. Albers... et al.] – A. van Kamp, Van Kamp, 1995. ISBN 90-72721-05-5
• Op het spoor van de Blauwe Tram: herinneringen aan het trambedrijf van de NZH ; *Dl. 2*Leiden-Den Haag-Scheveningen, Stadstram Leiden (Oegstgeest-Rijndijk), Leiden-Katwijk, Leiden-Noordwijk. [foto's L.J.P. Albers... et al.] – A. van Kamp, Van Kamp, 1996. ISBN 90-72721-06-3
• Tussen strand en Waterland – L.J.P. Albers. Kluwer, Deventer, 1981. ISBN 90-2011-071-3
• De Bollenlijn: een rit met de blauwe tram van Haarlem naar Leiden – Ad van Kamp. Hagenaar, 1999. ISBN 90-72721-07-1
• NZH-Railatlas, in kaart, woord en beeld, van Scheveningen tot Volendam en Alkmaar, 1881-1961. – Dick van der Spek. Schuyt & Co., 1997. ISBN 90-6097-432-8
• Vaarwel! Blauwe Tram: de laatste jaren van het NZH trambedrijf: Amsterdam-Haarlem-Zandvoort, Amsterdam-Edam-Volendam, Stadsdienst Leiden: Oegstgeest/Rijndijk, Leiden-Katwijk, Noordwijk, Leiden-Den Haag-Scheveningen – A. van Kamp, Van Kamp, 1989. ISBN 90-72721-02-0

Cor Fijma geeft ons een toelichting op de lijst:

Hiermee hebt u een overzicht van boeken waarin alles is opgenomen dat mij bekend is. Verder is over de NZH veel verschenen in tijdschriften. Ik noem "Op de rails" van de Nederlandse Vereniging van Belangstellenden in het Spoor- en Tramwegwezen (kortweg NVBS) sinds 1931. Op de website van de vereniging vind u de nummers van "Op de rails" waarin over de NZH is gepubliceerd. Ik wijs vooral op nummer 5 van de jaargang 1956 waarin tot in detail wordt ingegaan op de geschiedenis van het materieel van de NZH en haar voorgangers. U kunt dit nummer online bestellen op de site.

Nieuwsgierig naar de andere lijnen van de Blauwe Tram?

In totaal waren er vijf lijnen in het Blauwe Tram netwerk van de NZH opgenomen. Meer pure strandromantiek vindt u bij De Blauwe Tram van Amsterdam naar Zandvoort. In het verhaal over De Bollenlijn, van Leiden naar Haarlem, neemt u een kijkje in de kleurrijke historie van "De Bollentram". Het verhaal over De Blauwe Tram in Waterland, naar Volendam of Purmerend zult u ook boeiend vinden. Een verhaal over de Blauwe Tram van Den Haag naar Leiden is in voorbereiding en zal binnenkort verschijnen.
In Van paardentram, stoomtram en elektrische tram tot lightrail leest u over de ontwikkeling van de tram in Nederland vanaf het prille begin tot aan het futuristische lightrail concept.
We willen ook deze keer Ton Antonissen hartelijk danken voor zijn bijdrage aan het fotomateriaal en Cor Fijma van Het geheugen van de Amsterdamse trams voor zijn aanvullingen, correcties en de door hem samengestelde boekenlijst. Veel leesplezier!