De Blauwe Tram; In Waterland, naar Volendam of Purmerend

Vanuit Amsterdam-Noord kon men vroeger met de tram naar Volendam of Purmerend. In de periode rond 1900 eerst met de stoomtram en vanaf 1932 met de elektrische tram, die in de volksmond "De Kikker" werd genoemd. Over de voorganger van "De Kikker", de stoomtram, valt ook veel te vertellen maar we gaan hier alleen kijken naar de elektrische tram, in zijn tijd een staaltje van moderne techniek dat alom werd geprezen. Het was toen best bijzonder, de vooruitgang bracht ons een snelle en schone tram!

Serie Artikelen

In onze serie artikelen over de "Blauwe Tram" behandelen we hier de tramlijnen in Waterland. De trams werden geëxploiteerd door de Noord-Zuid-Hollandsche Tramweg Maatschappij (NZHTM), kortweg NZH te Haarlem en hadden vanaf 1924 een donkerblauwe kleur. "De Blauwe Tram" was bij de NZH over het algemeen de verzamelnaam voor de trams die tussen 1881 en 1961 hebben gereden in het gebied tussen Scheveningen-Den Haag-Leiden-Katwijk-Noordwijk, Amsterdam-Haarlem-Zandvoort, Amsterdam-Purmerend, Amsterdam-Monnickendam-Edam-Volendam en Haarlem-Leiden.
In 1946 werden alle betrokken maatschappijen ondergebracht bij de Electrische Spoorweg-Maatschappij (ESM) die de naam NZH bleef gebruiken omdat deze voor het publiek herkenbaar was. De naam "Blauwe Tram" werd door het publiek alleen gebruikt in de regio Leiden-Den Haag. Amsterdammers zeiden geen "Blauwe Tram" maar "De Kikker" of "De Waterlandse Tram".

De tram in Waterland, het lijnennet

Op het kaartje hiernaast zien we het lijnennet van de Waterlandse tram. (klik er op en het kaartje wordt vergroot, dit werkt ook zo bij de meeste foto's) De tramreis begon bij het NZH koffiehuis voor het Centraal Station. Vanaf hier stak men met de boot het IJ over naar Amsterdam-Noord om aldaar op de tram te stappen. De lijn splitste zich bij het gehucht Het Schouw in een lijn naar Purmerend en een lijn naar Volendam. Ook valt op dat de lijn vanaf Purmerend is doorgetrokken naar De Beemster, De Rijp en Graft, in de tijd van de stoomtram reden de trams via deze route naar Alkmaar. Bij de elektrificatie van de lijn werd door de Noord-Zuid-Hollandsche Tramweg Maatschappij (NZH) echter besloten de dienst Purmerend - Alkmaar niet langer voort te zetten en dat deel van de lijn te sluiten. Op het gedeelte Purmerend - Graft ging de NZH met haar eerste autobusdienst rijden. Op de lijn naar Volendam kon men bij Monnickendam kiezen voor een tochtje naar het toen al toeristische Marken of verder met de tram naar Volendam via Edam.

De lijn Amsterdam - Volendam

Op 13 december 1888 werd het eerste deel van de tramlijn in Waterland geopend met het traject van Amsterdam-Noord tot Edam. De stoomtram zorgde voor de ontsluiting van het gebied in een tijd waarin de trekschuit en de omnibus -zeg maar postkoets- de enige vervoermiddelen waren. In vergelijking daarmee bereikte de stoomtram fabelachtige snelheden zodat de reistijd naar de hoofdstad ineens een heel stuk korter werd.
De elektrische tractie werd op 23 juni 1932 op de lijn Amsterdam - Purmerend ingevoerd, op 17 augustus 1932 op de lijn Het Schouw - Monnickendam en op 1 december 1932 op de lijn Monnickendam - Volendam. Met de komst van de elektrische tram werd de snelheid nog verder opgevoerd naar zo'n 65-80 km/uur waardoor de stad nog dichter bij kwam. Pas 44 jaar na de aanleg van de lijn Amsterdam - Edam is deze ten tijde van de elektrificatie in 1932 verlengd tot in Volendam waarbij men gebruik maakte van een derde rail in de bestaande spoorlijn Kwadijk - Edam - Volendam.
De tram was gebouwd voor "meterspoor" en kon dus niet van het bestaande normaalspoor gebruik maken. Er werd daarom een derde rail gelegd in het bestaande spoor zodat het voor de tram mogelijk werd op hetzelfde traject te gaan rijden als de NS treinen. De NS stopte toendertijd met de personendienst, deze werd daarna door de tram waargenomen. Vervolgens schrapte de NS ook de goederentreindienst en is het normaalspoor verwijderd.

Begin van de reis

Hierboven zien we de opstapplaats voor de tram naar Waterland, het NZH koffiehuis. Met kleine bootjes ging het dan naar de Meeuwenlaan in Amsterdam-Noord waar de tram al klaar stond, op de foto zien we de trams bij de stationsoverkapping. De remise lag links van de overkapping. De rit ging richting Buiksloot en vandaar door het polderlandschap naar Het Schouw, Broek in Waterland en Monnickendam. Zowel vanuit Monnickendam als vanuit Volendam kon men doorreizen naar Marken. De tram speelde een belangrijke rol bij de opkomst van het toerisme in Waterland, samen met andere vervoerbedrijven verzorgde de
NZH dagtochten in de zomer zoals bijvoorbeeld een gecombineerde boot-tram rondreis Amsterdam – Volendam – Marken.

Toeristen

Het waren veelal Amerikaanse toeristen die hier op af kwamen en het bleek dat zij niet alleen belangstelling hadden voor Marken maar ook voor de andere historische plaatsen. Edam was natuurlijk vooral een trekpleister door de inmiddels wereldberoemde Edammer kaas en in Volendam deed men zich tegoed aan de IJsselmeerpaling. We zien een tram onderweg naar Volendam en ernaast een die daar zojuist is aangekomen, er is veel volk op de been. Daarnaast staat de Marken-express klaar voor vertrek naar Amsterdam. Hieronder staat een tram in Edam, naast het transformatorstation van waaruit de lijn van stroom werd voorzien.

Gemoedelijk

Het plaatje hierboven van de tram die Monnickendam uitkomt schetst een romantisch beeld van die tijd met al dat lommerrijke lover. Hier is goed te zien dat de tram over een vrij smal spoor rijdt, bij het meterspoor is de afstand tussen de spoorstaven een meter breed, dit in tegenstelling tot normaalspoor van 1435 mm breed. Het materieel was ook smaller dan de blauwe trams die op normaalspoor reden, zoals bijvoorbeeld op de lijnen Scheveningen - Leiden en Leiden - Haarlem. Het meterspoor had als voordeel dat de tram minder ruimte in beslag nam en dat bochten krapper uitgevoerd konden worden wat goed van pas kwam in de smalle dorpsstraten. Nadat de tramdienst was opgeheven hielp de tram nog wel een keer bij het binnenhalen van het hooi.

Light Rail "Avant la lettre"

De laatste tram reed van Volendam naar Amsterdam op 29 september 1956, de bus had de rol van de tram overgenomen en het tramspoor werd afgebroken. Te vroeg zou men achteraf kunnen zeggen, het zou heden ten dage een heel goede "light-rail" verbinding kunnen zijn voor de forenzen uit de streek, met een aansluiting op de Noord-Zuid lijn zou dan ook het Centraal Station in Amsterdam onder handbereik hebben gelegen. Het mocht niet zo zijn maar wie weet wat de toekomst ons nog gaat brengen.

De lijn Amsterdam-Purmerend

Zes jaar na de opening van de lijn naar Edam werd de lijn vanaf Het Schouw naar Purmerend geopend, op 22 juni 1894. Ook op deze lijn werd de elektrificatie in 1932 voltooid. De komst van de eerste elektrische tram was een bijzondere gebeurtenis, er was heel wat belangstelling voor en men kan rustig aannemen dat men enthousiast was over deze snelle opvolger van de stoomtram.

't Boemeltje van Purmerend

De stoomtram werd altijd 't Boemeltje van Purmerend genoemd en deze naam werd later ook voor de elektrische tram gebruikt. De route van het 't Boemeltje liep vanaf het Schouw via Watergang en Ilpendam naar Purmerend. Als marktstad is Purmerend altijd belangrijk geweest voor de wijde omgeving, nog steeds is de koemarkt op het gelijknamige plein een belangrijk evenement al is dat vandaag de dag vooral folklore. Waar Alkmaar sinds jaar en dag bekend is om zijn kaas is Purmerend dat om zijn koeien.

Varen met de tram

Het tramspoor van Halfweg naar de ringvaart van de Haarlemmermeer speelde een voorname rol in het Waterlandse trambedrijf. Via dit spoor werden tramwagens uitgewisseld met de remise Leidsevaart te Haarlem die vervolgens op platte schuiten over het water van de ringvaart naar en van Amsterdam Noord werden vervoerd.
Zo kon het ook gebeuren dat stoomtramrijtuigen van het Waterlandse net werden ingezet op de lijn Amsterdam - Zandvoort. Het feit dat stoomtramrijtuigen uit Waterland dienst hebben gedaan op Amsterdam - Zandvoort had alles te maken met incidenteel materieelgebrek tijdens zomers weer bij de Electrische Spoorweg-Maatschappij (ESM) die op de lijn Amsterdam - Zandvoort reed en een materieeloverschot bij de Waterlandse tram als gevolg van de watersnood van 1916.
Toen de Noord-Zuid-Hollandsche Tramweg Maatschappij (kortweg NZH) vanaf 1932 de tramdiensten van de Electrische Spoorweg-Maatschappij en de Tweede Noord-Hollandsche Tramweg-Maatschappij, (TNHT) onderhield zijn de elektrische motorwagens die in Waterland nodig waren daarheen gebracht per schip op de hierboven beschreven wijze en ook later vonden nog tal van uitwisselingen met Haarlem plaats, bijvoorbeeld in verband met grote revisies en schadeherstel.

De laatste rit

Op zaterdag 14 mei 1949 reed de laatste tram naar de Purmerend, het laatste fluitsignaal klonk hier dus al 7 jaar eerder dan op de lijn Amsterdam – Volendam. De bus had het definitief van de tram gewonnen. Op de plaats van het tramstation in Amsterdam Noord ligt nu de toegang tot de IJ-tunnel en vlak naast de IJ-tunnel ligt nu de tunnel van de al eerder genoemde Noord-Zuid lijn. Van de oude tramlijnen zijn nog enkele opmerkelijke elementen bewaard gebleven: het beroemde NZH-Koffiehuis wat we u aan het begin van dit verhaal hebben laten zien, het is nu voor een deel in gebruik door het GVB. Het stationsgebouw in Purmerend werd afgebroken en op deze plaats werd het nieuwe Busstation opgetrokken in dezelfde bouwstijl als het voormalige station. Het plein draagt de toepasselijke naam Tramplein en ligt aan het kanaal. Met wat fantasie ziet men de tram hier zo weer rijden...

Dochter

De NZH was al sinds 1909 een 100 procent dochter van de Nederlandsche Spoorwegen. Vooral in de jaren dertig heeft NS de meeste noodlijdende trambedrijven opgekocht teneinde de tram te vervangen door busdiensten die aansluiting zouden geven op de trein. De uitvoering van de plannen voor buslijnen als vervanging voor de tram moesten worden opgeschort door de Tweede Wereldoorlog. Indien die oorlog er niet zou zijn geweest zou de Waterlandse tram al veel eerder dan 1956 zijn verdwenen!

Grote invloed

Over de invloed van NS op het streekvervoer nog het volgende. Er werd gestreefd naar een doelmatige verdeling van streekdiensten in rayons die aan bepaalde bedrijven zouden worden toegewezen. Zo is besloten vrijwel geheel Noord-Holland benoorden het Noordzeekanaal in te delen bij het busbedrijf van de NACO. Daarin pasten ook de tramdiensten Amsterdam - Purmerend en Amsterdam - Volendam. Beide diensten zijn dan ook overgedragen aan de NACO dat allesbehalve een trambedrijf was. Als compensatie verkreeg de NZH de diensten Haarlem - Velsen die voorheen bij de NACO waren ingedeeld.

Restauratie

Wat in dit verhaal niet mag ontbreken is de vermelding dat twee Waterlandse tramrijtuigen zijn bewaard als museumstukken. Het betreft motorwagen A 14 en aanhangrijtuig BY 2. De A 14 is thans in restauratie en de BY 2 is reeds geheel gerestaureerd. Gezien het ontbreken van meterspoor in ons land is het niet mogelijk met deze trams te rijden. De wagens bevinden zich heden ten dage in het NZH-museum aan de Leidsevaart te Haarlem. Het museum is zeker een bezoek waard, kijk op www.nzh-vervoermuseum.nl

Nog meer weten over de tram en het spoorbedrijf in Waterland?

Veel informatie over de tramlijnen in Waterland vindt u op Poldersporen.nl, dit is een heel goede en bijzonder informatieve site van Michiel Hooijberg. U vind er interessante beschrijvingen van het voormalige tram bedrijf vanaf het begin van de oprichting dus ook de stoomtrams worden onder de loep genomen. Eveneens de moeite waard is Het geheugen van de Amsterdamse trams van Cor Fijma. Bij de Tramfoto's uit het archief van Ton Antonius vindt u niet alleen honderden foto's van alle lijnen van de Blauwe Tram maar ook van stoomtrams en van autobussen. Wij danken alle drie de heren hartelijk voor hun bereidwillige medewerking bij de totstandkoming van dit artikel, chapeau! Over de andere tramlijn van de NZH die vanuit Amsterdam naar Haarlem en Zandvoort liep kunt u meer te weten komen in het verhaal over De Blauwe Tram; "De Kikker" van Amsterdam naar Zandvoort.