Advies Noord-Zuidlijn van Commissie Veerman gemiste kans

Op de dag van de Europese verkiezingen, 4 juni 2009, presenteerde de onafhankelijke Commissie Veerman het rapport over de toekomst van de Noord-Zuidlijn in Amsterdam. Bij de benoeming van de Commissie eind februari 2009 bestond nog de hoop dat er fatsoenlijk gekeken zou worden naar het stoppen van de aanleg van de metrolijn. Echter bestudering van het rapport leidt tot de conclusie dat een dergelijk scenario niet serieus is overwogen. De Commissie Veerman adviseerde voltooiing van het project.

Kosten-batenanalyse voorheen nooit uitgevoerd

Het "gevaar" van dit advies is namelijk dat de gemeente Amsterdam een vrijbrief voor verder opereren heeft gekregen, ook al is in het rapport genoeg kritiek op de organisatie en uitvoering van het Noord-Zuidlijnproject te vinden. Keer op keer blijkt dat de gemeente Amsterdam (maar ook andere overheidsorganen elders in Nederland) zich verslikt in grote bouw- en infrastructurele projecten. Zo was het bij de aanleg van de Oostlijn in de jaren zeventig van de vorige eeuw. Andere in het oog springende overschrijdingen zijn de bouw van de Stopera en de verbouwing van het Gemeentearchief. En de verbouwing van het Rijksmuseum is eveneens voortdurend geconfronteerd geweest met uitstel en hogere kosten.

Het is stuitend om te constateren dat het oorspronkelijke aanlegbesluit op 9 oktober 2002 nooit vergezeld is gegaan van een Kosten-batenanalyse van de Noord-Zuidlijn. In een interview in NRC Handelsblad op 4 juni 2009 bevestigde Cees Veerman dit: "We stellen wel vast dat er nooit een kosten-batenanalyse is gemaakt. Dat is niet zo vreemd, want die analyse was indertijd nog niet verplicht." Een zeer wonderlijk feit. In het bedrijfsleven wordt doorgaans elke investeringsbeslissing financieel onderbouwd, inclusief terugverdienperiodes. Zeker als het gaat om miljardenprojecten (zie ook Infrastructuurprojecten en miljardenoverschrijdingen). De Commissie Veerman heeft die analyse wel gemaakt, maar is daar zeer creatief mee omgegaan.

Maatschappeijke baten door Commissie geschat op EUR 1,5 miljard

De Commissie Veerman heeft de batenanalyse laten uitvoeren door ECORYS en INFRAM in het rapport “Review van de Baten van de Noord-Zuidlijn.” Deze onderzoeksbureaus ramen de jaarlijkse baten van het gebruik van de Noord-Zuidlijn voor de Nederlandse maatschappij op slechts EUR 31-49 miljoen (onder andere een optelsom van mogelijk kortere reis- en wachttijden en investeringsbesparingen). Contant gemaakt met een discontovoet van 5,5% komen de onderzoeksbureaus uit op totale maatschappelijke baten van EUR 0,6-1,1 miljard. De Commissie Veerman heeft dit uitgangspunt opgerekt naar gemiddeld EUR 1,5 miljard door het gebruik van een lagere discontovoet (4%), vanwege een lagere risico-inschatting, en volumegroei van de baten (2%).

Kosten van de aanleg stijgen verder naar EUR 3,1 miljard

De Commissie Veerman heeft een nieuwe kosteninschatting gemaakt. Bij een zekerheidsniveau van 95% komt er nu een bedrag van maximaal EUR 3,1 miljard uit de bus ingeval van voltooiing van de Noord-Zuidlijn. Dit is maar liefst 2,12x hoger dan de op 9 oktober 2002 vastgestelde kosten van EUR 1,46 miljard (met een door wethouder Dales destijds "gezworen" maximale overschrijding van 4%). De Commissie heeft bij de nieuwe inschatting rekening gehouden met de noodzaak van het treffen van aanvullende risicobeperkende maatregelen, uitvoering van de aanbevelingen van het advies Veerman en rekeninghoudend met het daadwerkelijk optreden van ongewenste gebeurtenissen (die dan tot kosten leiden).

De gemeentelijke opdracht en de drie scenario's

Het Amsterdamse College van Burgemeesters en Wethouders heeft aan de Commissie Veerman een drieledige opdracht verstrekt, zo blijkt uit de opdrachtbrief. Gevraagd is om een advies over:

1. De voortgang van het Noord-Zuidlijnproject in de meest brede zin, waarbij alle alternatieven in beeld zijn en eveneens de maatschappelijke kosten en baten in ogenschouw worden genomen.
2. De organisatie van het project.
3. De financiering van het project; zijn er opties voor een betere of alternatieve wijze van financieren.

Ten behoeve van de voortgang van de Noord-Zuidlijn werden heeft de Commissie drie scenario's onderzocht, namelijk:

1. Het afzien van de verdere aanleg van de Noord-Zuidlijn;
2. Het aanleggen van de Noordlijn;
3. Voortzetting van de aanleg van de Noord-Zuidlijn als geheel, eventueel zonder station Vijzelgracht.

Negatieve uitkomst kosten-batenanalyse

De uitkomst van de creatief samengestelde maatschappelijke baten en de realistischer geschatte aanlegkosten is dus een negatieve EUR 1,6 miljard. Let wel, de omzet van het Amsterdams vervoerbedrijf, GVB, is zo'n EUR 400 miljoen per jaar. Terwijl het GVB rondom break-even draait. Op basis van deze cijfers zou een normaal denkend mens nooit voor aanleg van de Noord-Zuidlijn hebben beslist.

Waarom koos de Commissie Veerman niet voor stoppen?

De Commissie voert aan dat bij het stoppen van het project zo'n EUR 0,6 miljard aan subsidies zou moeten terugbetalen. Daarnaast is met stoppen een vergelijkbaar bedrag gemoeid met onder andere het afkopen van contracten en dichtmaken van bouwputten. Het alléén afmaken van de Noordlijn zou nog enkele jaren vergen en onvoldoende impuls geven aan de stad Amsterdam. Er wordt echter in het rapport ook gerefereerd aan het doortrekken van de lijn naar Purmerend en naar Amstelveen in het zuiden (terwijl lijn 51 al vanaf het Centraal Station naar de zuidelijk gelegen Westwijk in Amstelveen loopt). De combinatie Noordlijn-Oostlijn-Amstelveenlijn heeft de Commissie Veerman onvoldoende onderzocht. Het rapport ademt uit dat er naar het scenario van voltooiing is toegewerkt. Terwijl de kaart van het terugbetalen van de rijkssubsidie wordt gespeeld in de eerdere twee scenario's, wordt de gemeente doodleuk geadviseerd de hand op te houden bij de rijksoverheid voor de hogere kosteninschatting van het derde scenario.

Scenario's	Reeds gedane uitgaven	Toekomstige kosten	Toekomstige baten
Stoppen met Noord-Zuidlijn	EUR 1,1 miljard	EUR 0,6 miljard	Nihil
Alléén de Noordlijn	EUR 1,1 miljard	EUR 0,8-0,9 miljard	Minus EUR 0,01 miljard
Voltooiing Noord-Zuidlijn	EUR 1,1 miljard	Maximaal EUR 1,8-2,0 miljard	EUR 1,0-2,0 miljard

Conclusie

De Commissie Veerman voerde veelal de zachte effecten aan van de Noord-Zuidlijn voor het imago van Amsterdam. Stoppen zou negatief zijn (in plaats van moedig en logisch in economische zin), terwijl een succesvolle aanleg positief ontvangen zou worden. Maar de aanlegrisico's zijn aanzienlijk, vooral het traject tussen het Damrak (met de zachte ondergrond, zoals bekend uit het verleden) en de Vijzelgracht. Er is vóór de uitbrenging van het advies van de Commissie Veerman EUR 1,1 miljard aan de Noord-Zuidlijn uitgegeven, ongeveer eenderde van de geschatte aanlegkosten. Terwijl er bij de aanleg fouten zijn gemaakt aan de zijde van de gemeente en de bouwbedrijven. De uitvoeringsplanning loopt tot 2017. Voor bestaande contracten moeten de risico's en baten beter verdeeld kunnen worden. Daar moeten de bouwbedrijven ook water bij de wijn kunnen doen. Zij hebben immers ook baat bij het verkrijgen van bouw- en infrastructuurprojecten in de toekomst. De opdrachtgever van de Commissie Veerman, in casu de gemeente Amsterdam, kan tevreden zijn met de uitkomst. Maar de burger is voor de zoveelste keer niet serieus genomen. Zowel niet in 1997 (ten tijde van het referendum), bij het aanlegbesluit, tijdens de uitvoering en wederom door de Commissie Veerman. Het is wel heel toevallig dat het rapport vlak voor de open dag van de Noord-Zuidlijn (6 juni 2009) is gepubliceerd.

Zie ook: Dossier Noord-Zuidlijn.