Ontleding van de brandstofprijzen bij het tankstation

De brandstofprijzen aan de pomp zijn een geliefd onderwerp van discussie. Ook nu de internationale olieprijzen fors zijn gedaald, zien de automobilisten dat niet in diezelfde mate terug aan de pomp. Vaak overheerst de gedachte dat oliemaatschappijen vette winsten maken. Zeker als dat ook regelmatig wordt bevestigd wanneer kwartaal- of jaarcijfers uitkomen. Maar worden die winsten eigenlijk aan de pomp behaald? Als we de brandstofprijzen ontleden, dan blijkt dat niet zo te zijn. In een competitieve markt die sterk in beweging is, concurreren de oliemaatschappijen op prijs, brandstofkwaliteit en service. Uit welke componenten is de prijs van brandstof opgebouwd zoals die bij het tankstation uit de pomp komt. De prijs van een liter brandstof bestaat uit drie componenten.

Inkoopprijs van brandstof

Met name veranderingen in deze inkoopprijzen zorgen voor de wijzigingen aan de pomp, zowel omhoog als omlaag. In de internationale oliemarkt zijn veel marktpartijen actief: nationale oliemaatschappijen (bijvoorbeeld uit de OPEC-landen), internationale oliemaatschappijen (bijvoorbeeld Royal Dutch Shell en ExxonMobil) en onafhankelijke oliehandelaren (zoals Glencore, dat zijn hoofdkantoor in Zwitserland heeft). Oliemaatschappijen verkopen vaak meer brandstoffen dan ze zelf in hun raffinaderijen produceren. Ook al opereert bijvoorbeeld Shell een van de grootste raffinaderijen in de wereld, Pernis is zelfs de grootste in Europa waar per dag 420.000 vaten ruwe olie worden verwerkt, dan komt het regelmatig voor dat er onderhoud plaatsvindt. Veel basisbrandstoffen worden op de internationale markt ingekocht, waar dus de dan geldende marktprijzen moeten worden betaald. Dit kunnen spot- of futureprijzen zijn. Ook voegen veel oliemaatschappijen voor het maken van specifieke brandstoffen nog een aantal additieven toe om de kwaliteit verder te verbeteren. Voor al deze “ingrediënten” is er een vrije wereldmarkt waarbij de oliemaatschappijen afhankelijk zijn van internationale marktprijzen. Zoals op elke markt hebben tal van factoren invloed op die internationale marktprijs.

Daarnaast moet er sinds 2007 een percentage biobrandstoffen in de brandstof worden verwerkt. In 2007 was dat 2%, in 2008 ging dat percentage omhoog naar 3,25% en voor 2010 heeft het kabinet het verplichte minimum op 4% gesteld (dit was oorspronkelijk 5,75%, maar dit is eind 2008 verlaagd, ook vanwege de vraagtekens die de productie van biobrandstoffen voor de voedselproductie opleveren). Ook deze biobrandstoffen moeten elders worden ingekocht.

In Nederland zijn diverse oliemaatschappijen actief in de detailhandelsmarkt: Shell (Royal Dutch Shell), Esso (ExxonMobil), BP, Texaco (ChevronTexaco), Total, TinQ (Gulf Oil), Tamoil Nederland (dochter van de Libische National Oil Corporation), AVIA (coöperatieve tankstationketen), Argos Oil (een Rotterdamse oliemaatschappij), Tango en Q8 (beide eigendom van Kuwait Petroleum). Deze diversiteit levert een vrij concurrerende markt op. Daarnaast heeft de overheid getracht de marktmacht van de grote oliemaatschappijen te breken. Als gevolg daarvan hebben bijvoorbeeld ook Shell en Esso een goedkopere tankstationvariant in de markt gezet.

Belastingen: accijnzen en BTW

Het grootste deel van de pompprijs wordt bepaald door belastingen. Per verkochte liter benzine en diesel int de overheid een vast bedrag aan accijnzen. Per 1 januari 2009 is die vastgesteld op 70,6 cent voor benzine (in 2008 was dat nog 69 cent) en 41,6 cent voor diesel (op 1 juli 2008 was dat nog 40,6 cent). Deze accijnzen woorden meestal elk jaar door de overheid wordt aangepast aan de inflatie. Soms wordt er ook een verhoging vanwege politieke redenen doorgevoerd, zoals het bekende “kwartje van Kok.” Daarbovenop wordt over de totale pompprijs nog eens 19% BTW gerekend. Op 1 januari 2009 bestond de gemiddelde pompprijs voor ruim tweederde uit accijnzen en BTW.

Marge voor de pomphouder en oliemaatschappij

Ongeacht of de benzine nu een euro of bij wijze van spreken 1,50 euro dan wel twee euro kost, de marge is gemiddeld zo'n 13,5 cent. Dit is althans de marge die Shell Nederland gemiddeld hanteert. Andere oliemaatschappijen zijn hier niet zo transparant over. Maar het mag dan ook gezegd worden dat maar weinig oliemaatschappijen zo in de belangstelling staan in Nederland als Shell. Die 13,5 cent is overigens geen pure winst, maar de resterende ruimte waaruit alle kosten vanaf de raffinaderij tot en met de verkoop worden betaald. Hierbij kan men denken aan distributie- en reclamekosten. Ook vallen hier de huur van de grond, onderhoudskosten en personeelskosten onder. Eventuele pompkortingen gaan ook van deze marge af.

Shell Nederland Verkoopmaatschappij geeft bijvoorbeeld aan dat gemiddeld 1 tot 1,5 cent per liter brutowinst overblijft. Het concern Royal Dutch Shell behaalt dan ook het overgrote deel van de winst uit het zoeken naar en het winnen van olie en gas. Dit is de zogenaamde upstream-tak van het bedrijf. Hier valt ook onder het bouwen en exploiteren van de benodigde infrastructuur om die olie en gas op de markt te brengen.

Een van de andere activiteiten van een oliemaatschappij is de downstream-tak. Hier vallen raffinaderijen onder. De winstgevendheid van olieraffinage is zeer wisselend en seizoensgevoelig. Tevens behoort het exploiteren van tankstations tot de downstream-activiteiten.